Blog
LOPA

Czy bariera jest naprawdę niezależna, jeżeli kilka zabezpieczeń korzysta z tej samej sieci, sterownika lub infrastruktury zasilającej?

Autor: Jakub JaskółowskiData publikacji: Czas czytania: około 7 minut
Grafika: trzy bariery na drodze scenariusza, wszystkie zasilane z jednego sterownika

Kilka zabezpieczeń widocznych na P&ID nie musi oznaczać kilku niezależnych warstw ochronnych. Wspólny sterownik, zasilanie, sieć komunikacyjna, szafa, pomiar albo medium pomocnicze mogą sprawić, że jedna awaria osłabi kilka funkcji jednocześnie. Przy HAZOP i LOPA trzeba więc analizować nie tylko funkcję zabezpieczenia, ale również jego zależności.

Na schemacie wszystko może wyglądać poprawnie. Jest regulacja procesu, alarm, automatyczne odcięcie, ESD, dodatkowy pomiar i reakcja operatora. Każda funkcja ma inne oznaczenie i pojawia się w osobnym miejscu tabeli HAZOP.

Dopiero po przejściu przez architekturę systemu może się okazać, że kilka z tych zabezpieczeń korzysta z tego samego sterownika, sieci komunikacyjnej, zasilania albo nawet tego samego sygnału procesowego.

Wtedy pytanie nie brzmi już, ile mamy zabezpieczeń, tylko ile z nich może rzeczywiście zadziałać niezależnie, gdy wydarzy się analizowany scenariusz.

Redundancja nie oznacza automatycznie niezależności

Dwa przetworniki zamiast jednego zwiększają redundancję pomiaru. Dwa zawory odcinające mogą zwiększyć możliwość skutecznego odcięcia. Dodatkowy alarm daje operatorowi jeszcze jedną informację.

Nie wynika z tego jednak automatycznie, że powstały dwie niezależne warstwy ochronne.

Jeżeli oba przetworniki są zasilane z tej samej gałęzi, sygnały trafiają do tego samego sterownika, a sterownik komunikuje się z operatorem przez tę samą sieć, nadal istnieją wspólne elementy mogące wyłączyć kilka funkcji jednocześnie.

Podobnie dwa zawory nie są w pełni niezależnym rozwiązaniem tylko dlatego, że na P&ID widzimy dwa symbole. Mogą korzystać z tego samego powietrza instrumentalnego, wspólnego układu sterowania, tej samej szafy, wspólnego zasilania zaworów elektromagnetycznych albo tej samej logiki inicjującej zamknięcie.

Dlatego redundancja i niezależność rozwiązują dwa różne problemy.

Najpierw funkcja, później cała droga jej realizacji

Przy ocenie bariery warto odejść na chwilę od pojedynczego symbolu na P&ID i prześledzić całą funkcję.

Jeżeli wysokie ciśnienie ma powodować awaryjne odcięcie dopływu, interesuje mnie nie tylko obecność transmitera i zaworu. Trzeba sprawdzić pomiar, sposób przekazania sygnału, logikę, zasilanie, zawór elektromagnetyczny, siłownik i właściwy zawór procesowy.

Dopiero ten ciąg realizuje funkcję bezpieczeństwa.

W projektach spotykałem się z sytuacją, w której kolejny transmiter był rozważany jako następna bariera. Sam dodatkowy pomiar nie tworzy jednak nowej warstwy ochronnej. Trzeba jeszcze wykazać, że istnieje kompletna funkcja od czujnika do elementu wykonawczego oraz określić jej architekturę, nastawę, czas odpowiedzi, sposób testowania i zachowanie przy uszkodzeniu.

To samo dotyczy niezależności. Oddzielny czujnik niewiele zmieni, jeżeli kilka funkcji spotyka się później w jednym punkcie, którego awaria może wyłączyć je wszystkie.

Wspólny PLC może zmienić ocenę kilku zabezpieczeń

Najprostszy przykład to BPCS.

Załóżmy, że system regulacji utrzymuje poziom zbiornika. W tym samym systemie skonfigurowany jest alarm wysokiego poziomu, a przy jeszcze wyższej wartości logika zamyka zawór dopływowy.

Z funkcjonalnego punktu widzenia mamy regulację, alarm z reakcją operatora i automatyczne odcięcie.

Jeżeli wszystkie trzy działania wykorzystują ten sam pomiar i ten sam system sterowania, nie można bez dalszej analizy uznać ich za trzy niezależne warstwy.

Awaria wspólnego wejścia, sterownika albo określonej części infrastruktury może wpłynąć na kilka funkcji równocześnie.

To właśnie jeden z powodów, dla których w LOPA nie należy przenosić zabezpieczeń z tabeli HAZOP bez wcześniejszego sprawdzenia ich architektury.

Sieć komunikacyjna też jest częścią bariery

Ten problem stał się jeszcze bardziej widoczny wraz z rozwojem instalacji cyfrowych.

Ciekawy przykład pokazuje opublikowana w 2026 roku analiza układu sterowania zamknięciami hydrotechnicznymi, w której połączono HAZOP i Bow-Tie z oceną zagrożeń cybernetycznych. Autorzy zwrócili uwagę, że bariery wyglądające na niezależne na diagramie mogą korzystać ze wspólnej infrastruktury sieciowej. Jedno przejęcie tej infrastruktury może wtedy równocześnie wpłynąć na kilka zabezpieczeń.

W analizowanym przypadku wspólna sieć mogła być wykorzystana między innymi do manipulowania danymi pomiarowymi, tłumienia alarmów i oddziaływania na tor sterowania. Autorzy wskazują wprost, że przy wspólnej infrastrukturze komunikacyjnej, mechanizmach uwierzytelniania czy komponentach programowych bariery widoczne jako osobne mogą mieć wspólny punkt podatności.

Wspólna sieć nie przekreśla od razu warstwy ochronnej

Nie oznacza to, że każdy współdzielony Ethernet automatycznie unieważnia warstwę ochronną. Oznacza natomiast, że zależności cyfrowe trzeba uwzględnić tak samo jak wspólne zasilanie czy wspólne medium pomocnicze.

Wspólne zasilanie może wyłączyć więcej niż jedno zabezpieczenie

Jeszcze bardziej klasycznym przypadkiem jest energia.

Możemy mieć oddzielne czujniki, oddzielną logikę i oddzielne zawory, ale jeśli wszystkie elementy zależą od jednego źródła zasilania, utrata tego źródła staje się potencjalną przyczyną wspólną.

Oczywiście właściwa architektura może obejmować UPS, niezależne rozdzielnice, różne źródła zasilania lub rozwiązania przechodzące po utracie energii do bezpiecznego położenia. Samo stwierdzenie „jest UPS” również nie zamyka jednak analizy. Trzeba wiedzieć, co rzeczywiście zasila, jak długo, jaka jest droga dystrybucji energii i czy kilka pozornie niezależnych funkcji nie spotyka się ponownie na jednym wspólnym elemencie.

Podobnie należy patrzeć na powietrze instrumentalne. Zawory mogą pełnić zupełnie różne funkcje, ale utrata wspólnego medium napędowego może oddziaływać na wszystkie jednocześnie. Kluczowe staje się wtedy również to, do jakiej pozycji każdy zawór przejdzie po utracie powietrza i czy właśnie taki stan jest bezpieczny dla konkretnego scenariusza.

Wspólna przyczyna nie musi być awarią sprzętu

Wspólna zależność może być mniej oczywista.

Kilka funkcji może znajdować się w jednej szafie narażonej na pożar lub zalanie. Dwa niezależne sygnały mogą przechodzić wspólną trasą kablową. Oddzielne systemy mogą wymagać tej samej chłodni, wentylacji pomieszczenia lub komunikacji z tym samym systemem nadrzędnym.

W artykule dotyczącym systemu hydrotechnicznego pokazano podobny problem także w szerszym ujęciu: ekstremalne warunki środowiskowe mogą jednocześnie obciążyć kilka redundantnych systemów i prowadzić do uszkodzeń ze wspólnej przyczyny.

Dlatego samo zastosowanie słowa „niezależny” w opisie funkcji nie wystarcza. Niezależność trzeba wykazać dla rzeczywistej architektury i rozpatrywanych sposobów uszkodzenia.

Alarm i operator również mogą mieć wspólne zależności

Jeszcze jeden przykład to reakcja operatora.

Na pierwszy rzut oka człowiek wydaje się bardzo niezależną barierą w stosunku do automatyki. Jeżeli jednak operator otrzymuje informację wyłącznie przez ten sam HMI i tę samą sieć, które są dotknięte awarią, niezależność szybko staje się pozorna.

Jeżeli błędny sygnał poziomu trafia jednocześnie do regulatora, alarmu i ekranu operatora, człowiek może podejmować decyzję na podstawie tego samego błędnego źródła.

Właśnie dlatego przy wymagających scenariuszach tak dużą wartość może mieć niezależna weryfikacja parametru: osobny pomiar, inna technologia pomiarowa, lokalne wskazanie albo oddzielna droga komunikacji.

Nie zawsze jest to potrzebne. Powinno jednak wynikać z analizy scenariusza, a nie z założenia, że operator z definicji jest niezależny od automatyki.

Bow-Tie może wyglądać lepiej niż rzeczywista instalacja

Bow-Tie bardzo czytelnie pokazuje zagrożenie, zdarzenie centralne, bariery zapobiegawcze i ograniczające skutki.

Ma jednak pewną pułapkę.

Na diagramie każda bariera jest osobnym prostokątem.

Fizycznie te prostokąty mogą korzystać z tej samej sieci, sterownika, szafy albo zasilania.

To właśnie pokazała wspomniana analiza systemu hydrotechnicznego: klasyczny Bow-Tie zakłada w dużej mierze niezależność barier, podczas gdy w systemach cyfrowych wspólna infrastruktura może podważyć to założenie.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa procesowego to bardzo cenna lekcja, nawet jeżeli w ogóle nie interesuje nas cyberatak.

Diagram pokazuje funkcje. Instalacja pokazuje zależności.

Do dobrej oceny potrzebujemy jednego i drugiego.

Co powinno pojawić się podczas HAZOP i LOPA

Na HAZOP‑ie wystarczy czasem stwierdzenie, że istnieje alarm, interlock albo automatyczne odcięcie. Gdy scenariusz przechodzi do dokładniejszej oceny ryzyka, trzeba zejść poziom niżej.

Wtedy sprawdzam przede wszystkim, czy poszczególne funkcje mają wspólne:

  • pomiary i elementy wejściowe,
  • sterowniki lub moduły I/O,
  • zasilanie i UPS,
  • sieci oraz trasy komunikacyjne,
  • medium pomocnicze,
  • elementy wykonawcze,
  • szafy, pomieszczenia albo trasy kablowe.

Nie każda wspólna zależność automatycznie dyskwalifikuje barierę. Powinna jednak zostać świadomie oceniona przed przypisaniem warstwie określonej redukcji ryzyka.

Niezależność trzeba utrzymać również po uruchomieniu

Projekt może prawidłowo rozdzielić funkcje bezpieczeństwa, a późniejsze zmiany stopniowo tę separację osłabią.

Modernizacja sieci, przeniesienie sygnałów do wspólnego sterownika, zmiana sposobu zasilania, wymiana armatury czy integracja kilku systemów w jednej szafie może tworzyć nowe zależności.

Dlatego ten temat powinien wracać przy MOC.

Podobnie PSSR powinien potwierdzić nie tylko obecność urządzeń, ale również to, czy zaprojektowana architektura rzeczywiście została wykonana. Oddzielny sygnał na schemacie nie pomoże, jeżeli podczas montażu oba tory skończyły w miejscu, które tworzy wspólny punkt awarii.

Wniosek

Niezależność bariery nie wynika z tego, że została narysowana jako osobny blok na Bow-Tie albo osobny wiersz w tabeli LOPA.

Trzeba sprawdzić całą drogę realizacji funkcji i odpowiedzieć na prostsze pytanie:

Czy pojedyncza awaria lub wspólna przyczyna może jednocześnie osłabić tę barierę i inne zabezpieczenia, którym przypisaliśmy niezależną redukcję ryzyka?

Jeżeli odpowiedź brzmi „tak”, warto ponownie przyjrzeć się architekturze.

Dwa czujniki, dwa alarmy czy dwa zawory mogą zwiększać niezawodność systemu. Nie zawsze jednak oznaczają dwie niezależne warstwy ochronne.

I właśnie ta różnica ma znaczenie wtedy, gdy zaczynamy liczyć redukcję ryzyka.

Źródło inspiracji

Frempong-Kore K.O., Sahay R., Al Mamun M.R., Eapen B., Assessing Cyber Risks in Hydropower Systems Through HAZOP and Bow-Tie Analysis, 2026 — analiza pokazująca, jak pozornie niezależne bariery mogą korzystać ze wspólnej infrastruktury cyfrowej oraz jak wpływa to na założenie niezależności barier w HAZOP i Bow-Tie.

Masz temat, który wymaga sprawdzenia?

Opisz krótko układ, etap projektu i pytanie, na które potrzebujesz odpowiedzi.